Doç.Dr. Metin Meriç
Pandemi sonrası dönemde iktisat literatürüne giren “K-şekilli toparlanma”, ekonominin farklı kesimlerinin aynı şok karşısında zıt yönlerde hareket etmesini ifade eder: Bir kısım hızla yukarı yönlü bir patika izlerken, diğer kısım aşağı doğru ayrışır. Bu ayrışma yalnızca geçici bir döngüsel olgu değil; teknoloji, küreselleşme, finansallaşma ve kurumsal yapıların etkileşimiyle beslenen yapısal bir dönüşüme işaret eder.
Ayrışmanın Anatomisi
K-şekilli dinamikler, üç ana kanaldan beslenir:
(i) Sektörel ayrışma: Dijital yoğun, sermaye ve beceri ağırlıklı sektörler (bilgi teknolojileri, finans, e-ticaret) yüksek verimlilik artışları ve küresel talep sayesinde hızla büyürken; yüz yüze hizmetler, düşük verimlilikli imalat ve küçük ölçekli işletmeler geride kalır. Bu durum, Baumol tipi verimlilik farklılıklarını derinleştirir.
(ii) Emek piyasası bölünmesi: Yüksek becerili, uzaktan çalışabilen ve teknolojiyle tamamlayıcı işlerde çalışanlar ücret artışlarından daha fazla pay alırken; rutin görevlerde çalışan, kayıt dışı veya güvencesiz istihdamdaki gruplar reel ücret kaybı yaşar. Beceriye dayalı teknolojik değişim (skill-biased technological change) bu ayrışmayı hızlandırır.
(iii) Varlık fiyatları kanalı: Genişleyici para politikaları ve bol likidite, finansal varlık fiyatlarını yukarı iterken, varlık sahibi haneler lehine servet etkisi yaratır. Varlık sahibi olmayan kesimler ise aynı ölçüde fayda sağlayamaz; böylece gelir ve servet eşitsizliği birlikte artar.
Türkiye Perspektifi: Enflasyon ve Ücret Katılıkları
Türkiye’de K-şekilli ayrışma, yüksek enflasyon ve ücret katılıkları ile daha görünür hale gelmektedir. Ücretlerin yıl içinde sınırlı sayıda güncellenmesi ve sözleşme yapıları, enflasyon şoklarının ücretlere gecikmeli ve eksik yansımasına yol açar. Bu da özellikle düşük ve orta gelir gruplarında reel ücret erozyonunu derinleştirir.
Aynı dönemde, döviz kuru ve finansal varlık fiyatlarındaki artışlar, varlık sahibi kesimler için koruyucu bir “üst sınıf” oluşturur. Böylece ekonomi, bir yandan büyüme ve varlık kazançlarıyla yukarı giden bir sınıf; diğer yandan reel gelir kaybı yaşayan geniş kitlelerle aşağı yönlü bir sınıf üretir.
K-Şekilli Dinamiklerin Kalıcı Etkileri
K-şekilli ayrışma, yalnızca gelir dağılımını bozmakla kalmaz; aynı zamanda makroekonomik istikrarı da etkiler:
- Talep kompozisyonu bozulur: Yüksek gelir gruplarının marjinal tüketim eğilimi düşük olduğundan, toplam talep daha kırılgan hale gelir.
- Verimlilik tuzağı oluşur: Düşük verimlilikli firmaların finansmana erişimi sınırlanırken, yüksek verimlilikli firmalar ölçek kazanır; bu durum toplam faktör verimliliğinde heterojenliğe yol açar.
- Sosyal gerilimler artar: Gelir ve fırsat eşitsizliği, sosyal hareketlilik kanallarını daraltır ve politika alanını kısıtlar.
Politika Çerçevesi: Ayrışmayı Nasıl Azaltırız?
K-şekilli bir ekonomide politika seti, yalnızca büyümeyi değil büyümenin dağılımını da hedeflemelidir:
- Enflasyonun kalıcı olarak düşürülmesi: Beklentilerin çıpalanması ve para politikası kredibilitesinin güçlendirilmesi, reel ücret erozyonunu sınırlamanın ön koşuludur.
- Ücret belirleme mekanizmalarının iyileştirilmesi: Daha öngörülebilir endeksleme rejimleri ve sözleşme yapıları, enflasyon şoklarının ücretlere gecikmeli yansımasını azaltabilir.
- Aktif işgücü politikaları ve beceri dönüşümü: Dijital beceriler, yaşam boyu öğrenme ve yeniden beceri kazandırma programları, emek piyasasındaki bölünmeyi azaltır.
- Hedefli sosyal politikalar: Düşük gelir gruplarına yönelik gelir destekleri ve negatif vergi/transfer mekanizmaları, aşağı yönlü kolu tamponlar.
- Rekabet ve KOBİ politikaları: Finansmana erişim, verimlilik yatırımları ve ölçeklenme destekleri, küçük ve orta ölçekli firmaların geride kalmasını önler.
- Varlık birikimini yaygınlaştırma: Konut, tasarruf ve sermaye piyasalarına erişimi genişleten politikalar, servet eşitsizliğini sınırlayabilir.
K-şekilli ekonomi, “ortalama” göstergelerin ardına saklanan derin bir ayrışmayı görünür kılar. Türkiye gibi yüksek enflasyon ve güçlü kurumsal katılıkların olduğu ekonomilerde bu ayrışma daha keskin yaşanır. Bu nedenle politika tartışmalarının odağı, yalnızca büyümenin hızına değil, kimin büyüdüğüne ve kimin geride kaldığına çevrilmelidir. Aksi halde ekonomik toparlanma, toplumun yalnızca bir kesimi için “yukarı yönlü”, diğer kesimi için ise “aşağı yönlü” bir patika üretmeye devam edecektir.
Yorumlar kapalı.