Doç.Dr. Metin Meriç
Türkiye’de enflasyon tartışması çoğu zaman tek bir soruya indirgeniyor: “Talep mi fazla?” Oysa son yıllarda yaşadığımız yüksek ve oynak enflasyon deneyimi, bu sorunun tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Ekonomide fiyat artışlarını açıklamak için daha geniş bir çerçeveye ihtiyaç var. Türkiye’de son yıllarda gözlenen yüksek ve oynak enflasyon, klasik “aşırı talep” anlatısının ötesine geçen bir çerçeveyi gerekli kılıyor. Akademik literatürde “dengesizlik enflasyonu” (disequilibrium inflation) olarak adlandırılan yaklaşım, piyasaların eş anlı temizlenmediği; ücret ve fiyat katılıklarının bulunduğu; bazı piyasalarda aşırı talep, bazılarında ise miktar kısıtlarının yaşandığı durumları analiz eder. Bu literatürün öncü isimlerinden Edmond Malinvaud, Robert Barro ve Herschel Grossman, fiyatların dengeyi otomatik sağlamadığı ekonomilerde miktar kısıtlarının makro sonuçlarını vurgulamıştır.
Dengesizlik yaklaşımı, fiyatların her zaman piyasayı temizlemediğini; ücret ve fiyat katılıkları, beklenti bozulmaları ve piyasa kısıtlarının aynı anda var olabileceğini kabul eder. Bu yaklaşımın teorik temelleri özellikle Edmond Malinvaud, Robert Barro ve Herschel Grossman tarafından geliştirilmiştir. Bu iktisatçılar, bazı piyasalarda aşırı talep, bazılarında ise arz kısıtı varken fiyatların dengeyi otomatik sağlamadığını göstermiştir.
Talep Fazlası mı, Yapısal Uyumsuzluk mu?
Türkiye deneyiminde enflasyonun yalnızca talep fazlasıyla açıklanması güçtür. Üç temel unsur dikkat çekmektedir:
- Kur ve maliyet şokları: Enerji ve ara malı ithalatına yüksek bağımlılık, kur geçişkenliği kanalıyla maliyet enflasyonunu kalıcılaştırmaktadır. Üretici fiyatları ile tüketici fiyatları arasındaki makasın açılması, maliyet baskısının talep dışı bir dinamik olduğunu göstermektedir.
- Ücret katılıkları ve endeksleme davranışı: Nominal ücretlerin dönemsel güncellenmesi, yüksek enflasyon ortamında reel ücret kayıplarını telafi etmeye dönük talepleri artırmakta; bu da maliyet–fiyat etkileşimini beslemektedir. Ancak bu süreç her zaman güçlü bir talep patlaması üretmemektedir. Yani fiyat artışı ile işsizlik arasında klasik Phillips eğrisi ilişkisinin zayıfladığı gözlenmektedir.
- Beklentilerin çıpasızlaşması: Enflasyon beklentileri bozulduğunda firmalar ileriye dönük fiyatlama yaparak “koruyucu marj” ekler. Bu davranış, enflasyonu kendi kendini besleyen bir sürece dönüştürür. Burada sorun talep fazlası değil, koordinasyon kaybıdır.
Türkiye’nin enflasyon deneyimine bu gözle baktığımızda tablo daha netleşiyor.
Her şeyden önce Türkiye, yüksek ithal girdi bağımlılığı olan bir ekonomi. Enerji, ara malı ve yatırım mallarında dışa bağımlılık yüksek. Bu nedenle kur şokları yalnızca döviz piyasasında kalmıyor; üretim maliyetlerine hızla yansıyor. Kur artışı → maliyet artışı → fiyat artışı zinciri oldukça güçlü çalışıyor. Bu durumda enflasyonun kaynağı iç talep patlamasından ziyade dış denge kırılganlığının iç fiyatlara aktarımı oluyor.
İkinci olarak, ücret dinamikleri klasik talep enflasyonu anlatısına tam oturmuyor. Yüksek enflasyon ortamında nominal ücretler genellikle gecikmeli güncelleniyor. Bu da kısa vadede reel ücret kaybına yol açıyor. Ancak telafi amacıyla yapılan ücret artışları firmaların maliyetlerini yükseltiyor ve fiyatlara yansıtılıyor. Sonuçta talep genişlemesi olmaksızın fiyat artışları devam edebiliyor. Bu durum klasik Phillips eğrisi ilişkisinin zayıflamasına neden oluyor: İşsizlik artmasa da enflasyon düşmeyebiliyor.
Üçüncü ve belki de en kritik unsur beklentiler. Eğer ekonomik aktörler kurun artmaya devam edeceğini, maliyetlerin yükseleceğini ve fiyatların düşmeyeceğini düşünüyorsa, fiyatlama davranışı ileriye dönük yapılıyor. Firmalar maliyet gerçekleşmeden fiyat artırabiliyor; hanehalkı ise harcamalarını öne çekebiliyor. Böylece enflasyon beklentisi, enflasyonun kendisini üretiyor. Burada sorun sadece para arzı değil; güven ve koordinasyon eksikliği.
Türkiye’nin dönem dönem yaşadığı yüksek enflasyon ile zayıf büyümenin bir arada görülmesi de dengesizlik yaklaşımını güçlendiriyor. Eğer enflasyon yalnızca aşırı talepten kaynaklansaydı, talep daraltıldığında hızlı bir fiyat istikrarı sağlanması beklenirdi. Oysa arz darboğazları, finansman maliyetleri ve kur kırılganlığı devam ettiği sürece enflasyon kalıcı olabiliyor.
Bu noktada politika tartışması da genişlemek zorunda. Eğer enflasyonun temelinde yalnızca talep fazlası yoksa, tek başına faiz artışı kalıcı çözüm üretmeyebilir. Elbette güvenilir ve öngörülebilir para politikası beklentileri çıpalamak için vazgeçilmezdir. Ancak bunun yanında enerji bağımlılığını azaltan üretim stratejileri, lojistik ve verimlilik artışı, dış finansman kırılganlığını azaltan makro ihtiyati çerçeve ve gelirler politikası koordinasyonu da gereklidir.
Kısacası Türkiye’de enflasyon, klasik talep enflasyonu kalıbına sığmayacak kadar çok katmanlıdır. Kur şokları, maliyet baskıları, beklenti bozulması ve yapısal üretim kısıtları birlikte çalışmaktadır. Bu tablo, dengesizlik enflasyonu kavramının Türkiye için açıklayıcı bir çerçeve sunduğunu göstermektedir.
Asıl soru şudur: Enflasyonu sadece fazla harcama sorunu olarak mı göreceğiz, yoksa ekonomideki eş zamanlı uyumsuzlukları mı dikkate alacağız? Eğer teşhis dengesizlik ise, çözüm de çok boyutlu olmak zorundadır. Kalıcı fiyat istikrarı, yalnızca para politikasıyla değil; güven, yapısal kapasite ve kurumsal koordinasyonla sağlanabilir.
Yorumlar kapalı.