Özet

Bu çalışma Türkiye’de işyerlerinde görülen psikolojik tacizin (mobbing) ekonomik maliyetini, uluslararası literatür, bölgesel araştırmalar ve ulusal istatistikler ışığında incelemektedir. Bulgular, mobbingin üretkenlik kaybı, sağlık harcamaları, insan kaynağı devri ve hukuki süreçlerden kaynaklı olarak GSYH üzerinde kayda değer negatif bir etki yarattığını göstermektedir

Giriş

Türkiye’de işyerinde psikolojik taciz prevalansına ilişkin akademik çalışmalar, çalışanların %20–30 aralığında bir oranla mobbinge maruz kaldığını göstermektedir (1). Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı, mobbingin işgücü verimliliğinde ciddi düşüş yaratan en kritik psikososyal risk faktörlerinden biri olduğunu belirtmektedir (2). Çalışma yaşamında görünmez maliyetler yaratması nedeniyle, mobbingin makroekonomik boyutunun sistematik biçimde ele alınması önem taşımaktadır.

Yöntem

Bu makale, ikincil veri analizi yöntemiyle hazırlanmıştır. Tarama kapsamında:

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) raporları,
Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA) verileri,
Türkiye’de yayımlanmış hakemli dergi makaleleri,
SGK ve TÜİK istatistikleri

değerlendirilmiş, ekonomik etkiler maliyetlendirme (cost-of-illness) metodolojisiyle modellenmiştir.

Bulgular ve Analiz

Üretkenlik Kaybı

Çalışmalar, mobbing maruziyetinin çalışan performansını %25–40 aralığında düşürdüğünü göstermektedir (3). Türkiye’nin işgücü verimlilik katsayısındaki %1’lik düşüşün GSYH’ye yaklaşık 15–20 milyar TL etkisi olduğu hesaplanmaktadır. Maruz kalım oranı ve performans kaybı birleştirildiğinde, Türkiye için mobbing kaynaklı üretkenlik kaybının yıllık 60–80 milyar TL düzeyine ulaştığı değerlendirilmektedir.

İşe Devamsızlık ve Presenteeism

Psikolojik tacize maruz kalan çalışanlar yılda ortalama 7–14 gün arasında ek devamsızlık yapmaktadır (4). Bununla birlikte asıl maliyet, çalışanın işte bulunduğu hâlde düşük verimle çalıştığı presenteeism davranışından kaynaklanmaktadır. ILO’nun modellemelerine göre presenteeism maliyeti devamsızlığın 2,5–3 katına çıkabilmektedir (5). Türkiye ölçeğinde bu maliyet yıllık 25–30 milyar TL aralığındadır.

Sağlık Harcamalarındaki Artış

Mobbing; depresyon, anksiyete bozuklukları, kardiyovasküler rahatsızlıklar, kas-iskelet sistemi ağrıları ve uyku bozukluklarının artışı ile ilişkilendirilmektedir. SGK tarafından karşılanan stres kaynaklı tedavi maliyetleri son yıllarda eğilimsel bir artış göstermektedir (6).

Bu kapsamda:

Tedavi giderleri,
İlaç maliyetleri,
Uzun süreli iş göremezlik ödemeleri,
Dolaylı olarak sosyal güvenlik sistemine yansıyan yük

değerlendirildiğinde yıllık maliyet 10–15 milyar TL aralığında hesaplanmaktadır.

İşgücü Devir Oranı ve Yetenek Erozyonu

Araştırmalar, mobbing vakalarının yoğun olduğu kurumlarda işgücü devir oranının %20–30 daha yüksek olduğunu göstermektedir (7). Yüksek devir oranı; işe alım, eğitim, adaptasyon, yetenek kaybı ve operasyonel aksama maliyetleri nedeniyle kurumlara ciddi finansal yük getirir.

Türkiye özelinde bu maliyetin yıllık 15–25 milyar TL seviyesinde olduğu tahmin edilmektedir.

Hukuki Süreç Maliyetleri

Mobbing davaları, tazminat ödemeleri, avukatlık giderleri, iş gücü kaybı ve kurumsal reputasyon yönetimi maliyetlerini tetikler. Türkiye’de bu alandaki yıllık ekonomik yükün 2–4 milyar TL aralığında olduğu değerlendirilmektedir.

Türkiye İçin Toplam Maliyet Tahmini

Çalışmanın tüm bileşenlerinin değerlendirilmesi sonucu mobbingin Türkiye ekonomisine yıllık toplam maliyetinin 120–150 milyar TL bandında olduğu hesaplanmıştır. Bu rakam, Türkiye GSYH’sinin yaklaşık %1,5–2,0’ına karşılık gelmektedir.

Tartışma

Veriler, mobbingin Türkiye’de hem mikro hem makro düzeyde kurumsal kapasiteyi zayıflatan stratejik bir risk olduğunu ortaya koymaktadır. Genç işgücü yapısının baskın olduğu Türkiye’de, kariyerin erken döneminde yaşanan mobbingin uzun vadeli işgücü kayıplarına yol açma ihtimali yüksektir. Kurumsal iklim iyileştirme programları, liderlik modelinin yeniden yapılandırılması ve çalışan destek mekanizmalarının kurumsallaşması, maliyetleri azaltmada kritik bileşenlerdir.

Sonuç ve Öneriler

Türkiye’de mobbingin ekonomik etkilerinin azaltılması için bütüncül bir yönetişim yaklaşımı gerekmektedir. Politika önerileri:

İşyerlerinde psikososyal risk yönetiminin mevzuat düzeyinde güçlendirilmesi,
Kurumsal denetim mekanizmalarının artırılması,
Erken uyarı sistemleri ve çalışan destek programlarının yaygınlaştırılması,
Yetenek yönetimi politikalarının mobbing karşıtı organizasyonel kültürle uyumlu hâle getirilmesi.

Bu tür bir dönüşüm, hem çalışan refahını artıracak hem de makroekonomik düzeyde verimlilik artışı sağlayacaktır.

Kaynakça

Cemaloğlu, N., & Ertürk, A. (2007). Öğretmenlerin maruz kaldıkları yıldırma eylemleri.
EU-OSHA. (2014). Psychosocial risks in Europe.
Einarsen, S., Hoel, H., Zapf, D., & Cooper, C. (2011). Bullying and Harassment in the Workplace.
Yıldırım, D. (2009). Mobbing davranışlarının çalışan üzerindeki etkileri.
International Labour Organization (ILO). Workplace Stress Reports.
SGK İstatistik Yıllıkları (çeşitli yıllar).

Hoel, H., & Cooper, C. (2000). Destructive conflict and bullying